Architect: W. van der Kuilen, Ir. R.H.M. Schuurman

Gebouwd: 1975

Begin jaren zeventig staat Uithoorn opnieuw aan de vooravond van een grote uitbreiding. Aan de overzijde van de Zijdelweg, de grens van De Zijdelwaarden, verrijst De Legmeer: een nieuwe wijk met ruimte voor zo’n 1500 woningen. De aanleg start in 1972 en vormt een volgende stap in de naoorlogse groei van het dorp.

De ontwikkeling is in handen van Eurowoningen, dat tot verrassing van het gemeentebestuur de benodigde gronden al grotendeels in bezit blijkt te hebben voordat er concrete plannen op tafel liggen. Na stevige onderhandelingen wordt een programma van eisen opgesteld, waarmee de gemeenteraad in 1970 instemt. Een belangrijk uitgangspunt daarin is de keuze voor gietbetonbouw, ook wel tunnelbouw genoemd: een efficiënte en relatief goedkope bouwmethode die snelheid en schaalbaarheid mogelijk maakt, maar ook duidelijke consequenties heeft voor het uiterlijk van de wijk.

Tunnelbouw betekent namelijk platte daken en repeterende bouwvolumes. Over die keuze ontstaat een fel publiek en politiek debat, maar uiteindelijk wordt besloten deze bouwmethode consequent toe te passen. Binnen dat strakke kader zoeken architecten naar variatie en woonkwaliteit.

In deze woonblokken staan de huizen niet alleen naast elkaar, maar ook letterlijk met de ruggen tegen elkaar. Het klassieke doorzonprincipe verdwijnt daarmee; woningen hebben slechts aan één zijde daglicht en een tuin, die zich aan de voorzijde bevindt. Die beperking levert echter ook winst op. De tuinen kunnen relatief groter worden, of er kunnen op een kleiner oppervlak meer woningen worden gerealiseerd. Bovendien maken lange, doorlopende vensterpartijen over de volle lengte van de woningen een lichte en open gevel mogelijk.

In De Legmeer worden uiteindelijk zeven woonblokken met rug-aan-rugwoningen gerealiseerd, samen goed voor 62 woningen. Drie blokken tellen elk tien woningen, vier andere elk acht. In de jaren zeventig worden ze aangeduid als ‘experimenteel’ – een typering die past bij de zoektocht naar nieuwe woonvormen in een tijd van woningnood en snelle verstedelijking.

Het principe zelf is overigens niet nieuw. De rug-aan-rugwoning grijpt terug op een negentiende-eeuws, vaak verguisd model van kazerneachtige arbeidersbouw. Bekende voorbeelden zijn de arbeidersblokken aan de Marnixstraat en Westerkade in Amsterdam, sinds 2004 gemeentelijk monument. In De Legmeer krijgt dit principe echter een moderne, rationele vertaling, passend binnen de differentiatie die de wijk kenmerkt. Naast conventionele rijtjeswoningen verschijnen hier ook flats, drive-inwoningen en schakelbungalows.

Opvallend is dat het rug-aan-rugwoningtype landelijk gezien relatief zeldzaam blijft in jarenzeventigwijken. Juist daardoor vormen de blokken aan de Muur in Uithoorn een bijzonder hoofdstuk in de geschiedenis van de Nederlandse woningbouw. Vandaag de dag is deze bouwvorm opnieuw in de belangstelling, vanwege haar ruimtebesparende karakter, lagere bouwkosten en energiezuinigheid – onder meer doordat er minder buitengevels zijn.

Wat ooit een experimentele oplossing was, blijkt daarmee verrassend actueel. De rug-aan-rugwoningen van De Legmeer vertellen niet alleen het verhaal van een wijk in aanbouw, maar ook van een periode waarin noodzaak, innovatie en ruimtelijke efficiëntie samenkwamen.