Foto: Jan Maassen Fotografie
Tekst: Stichting Oud Uithoorn/De Kwakel

Architect: Gerrit Rietveld
Gebouwd: start bouw 1964, gereed 1965

In de jaren na de Tweede Wereldoorlog verandert Uithoorn in hoog tempo. Waar ooit weilanden en sloten het landschap bepaalden, verrijzen in de jaren zestig nieuwe woonwijken. De Zijdelwaarden markeren die omslag: een grootschalige uitbreiding in een voorheen agrarisch gebied. Met de nieuwe wijken groeit ook de behoefte aan voorzieningen – en aan plekken voor ontmoeting en bezinning.

In die context ontstaan plannen voor drie nieuwe kerken: een rooms-katholieke, een gereformeerde en een Nederlands hervormde. Voor die laatste kiest men een verrassende naam: Gerrit Rietveld. Rietveld, internationaal geroemd om zijn vernieuwende ontwerpen, krijgt de opdracht een godshuis te ontwerpen. Zijn inspiratie is het bijbelse Nieuwe Jeruzalem – niet als letterlijke vertaling, maar als ruimtelijk idee van samenkomst en gemeenschap.

Aan de rand van een vijver, die ook dienstdoet als waterberging, verrijst een halve kubus. Door de spiegeling in het water wordt die halve vorm visueel een geheel: een strakke kubus met ribben van 25 meter. De naam De Hoeksteen is geen toeval. Rietveld ziet het gebouw als een fundament voor de samenleving, een plek waar meer gebeurt dan alleen kerkdiensten.

Dat blijkt ook uit het programma. Naast een ruime kerkzaal met 450 zitplaatsen – voorzien van door Rietveld zelf ontworpen meubilair – herbergt het gebouw multifunctionele zalen, een theater, een foyer, kantoren en zelfs een fietsenstalling. Aan het complex worden een kosterswoning en een commerciële ruimte toegevoegd, die in de beginjaren onderdak biedt aan een bijkantoor van de Raiffeisenbank. Het hoofdkantoor in de Prinses Christinalaan is eveneens door Rietveld ontworpen. Uithoorn is voor hem dus geen onbekend terrein.

De keuze voor Rietveld is niet vanzelfsprekend. Hij heeft geen ervaring met kerkbouw en staat bekend als atheïst. Toch ziet de Hervormde Bouw- en Restauratiecommissie in Den Haag in zijn werk een verwantschap met het evangelie: eenvoud, helderheid en eerlijk materiaalgebruik. Ook de belofte van een aanzienlijke subsidie speelt mee. De bouw wordt begroot op één miljoen gulden en uiteindelijk voor 1,1 miljoen gerealiseerd.

Het resultaat is een gebouw dat radicaal eenvoudig oogt. De Hoeksteen volgt de principes van de Nieuwe Zakelijkheid: geen versiering, geen overbodige details. Rietveld kiest bewust voor sobere vormen en constructies, passend bij wat hij ziet als de essentie van het christendom. De ruimte moet helder zijn, open, vrij van verstoring. Dat maakt het gebouw nog altijd indrukwekkend.

Rietveld maakt de voltooiing niet meer mee; hij overlijdt in 1964. Zijn geassocieerden Joan van Dillen en Johan van Tricht ronden het werk af. Tot 1984 functioneert De Hoeksteen als kerk. Daarna krijgt het gebouw een nieuwe rol als Openbare Bibliotheek. Later blijven onder meer de filmzaal en een horecavoorziening met bierbrouwerij in gebruik. Vandaag de dag ontbreekt een vaste hoofdbestemming, maar het gebouw blijft aanwezig – markant, stil en betekenisvol.

De Hoeksteen is het enige gerealiseerde kerkontwerp van Gerrit Rietveld. Juist dat maakt het gebouw uniek in Nederland. Het is een zeldzaam en krachtig voorbeeld van zijn architectuur en bezit een grote architectuur-, cultuur- en sociaalhistorische waarde. Een gebouw dat ooit bedoeld was als hoeksteen van de gemeenschap, verdient ook nu zorgvuldige bescherming en een toekomst die recht doet aan zijn betekenis.